Over vriendelijke voorbijgangers en Poolse taart

Na mijn ontberingen in Oekraïne, voelt Slowakije heerlijk vakantieachtig. De zon schijnt, ik kom vriendelijke mensen tegen en ik hoef geen lastige beslissingen te nemen of kwaad te worden op hotelheksen. Alles lijkt vanzelf te gaan. Ik fiets door de uitlopers van de Hoge Tatra, wandel door het “Slowaakse paradijs”, een natuurgebied vol watervalletjes en hangbruggen, bezoek een ijsgrot, enkele monumentale landhuizen, kerken en pittoreske stadjes.
Ook het vinden van een slaapplaats is makkelijk: sommige dagen kampeer ik in het bos of aan de rand van een meer. Op andere dagen vind ik een internaat dat in de zomer is opengesteld voor toeristen of een goedkoop hotelletje.
Vakantie dus.

Na een kleine week neem ik vanuit Liptovsky Mikulas de trein naar de Tsjechische stad Bohumin om vanaf daar naar het Poolse stadje Krapkowice te fietsen. Daar wonen enkele kennissen die ik wil bezoeken.
Drieëneenhalve week na het begin van mijn tocht in Warschau, neem ik vanuit Opole de trein richting Nederland

Nu schrijf ik nog enkele verhaaltjes en dan is deze reis echt voorbij.



Slowaakse verhalen

In Slowakije zijn veel mensen in voor een praatje. Sommigen spreken Engels, sommigen Duits, sommigen alleen Slowaaks. Van Slowaaks begrijp ik vrijwel niets, maar enkele mensen zijn zo vastberaden om een praatje te maken, dat ze me desondanks in het Slowaaks de oren van het hoofd kletsen.

In een klein dorpje staan twee oudere vrouwen toe te kijken hoe ik wat boodschappen op mijn fiets laad. Ze hebben hoofddoekjes om en ondanks de warmte dragen ze allebei een dik gebreid vest. Na een minuutje komt een van de vrouwen op me af. Van wat ze zegt, begrijp ik nauwelijks iets maar ik vul de betekenis van haar woorden zelf maar in:

“Waar gaat dat heen, jongedame?”, vraagt de vrouw. “Waar gaat dat heen, zo op de fiets?”
“Sorry, maar ik spreek geen Slowaaks. Ik kom uit Nederland”, antwoord ik.
“Nederland? Ach, je komt uit Nederland. Maar waar ga je heen, dan?”
Ik vertel haar de naam van de stad waar ik naar op weg ben: “Spisska Nova Ves”
“Naar Spisska Nova Ves! Poe poe, dat is nog een heel eind. En ben je helemaal alleen? Nee toch? Waar is je man? Of heb je geen man?”
Ik: “Sorry, maar ik begrijp u niet.”
Zij: “Je man, of je getrouwd bent? Ben je alleen?”
Ze steekt één vinger in de lucht en dan begrijp ik haar. Ik zeg: “Alleen, ja.” En steek ook één vinger op.
“Aiaiai, helemaal alleen, maar waarom dan toch? We hadden het er al over, ik en mijn schoonzus. Ja, dat is die vrouw, die daar staat te kijken. We dachten al: die zal toch niet alleen onderweg zijn? Maar zo is het dus. Kind toch. Nou, dat God je moge beschermen. God, begrijp je me? God.” Ze wijst naar de heuvel, waar een kerkje staat. Ik knik en de vrouw vervolgt: “Daar is de kerk. Daar ga ik elke dag naar de mis. Elke dag! Ja hoor. Niks niet oude benen. Elke dag klim ik naar boven. Want daar is ook het kerkhof, hè. Daar liggen mijn man en mijn ouders en mijn schoonouders. Elke dag ga ik er even langs. Maar mijn schoonzus niet. Nee, die heeft het aan haar knie. Zie je? Ja, die knie zit al een hele poos in het verband. Doktersvoorschrift.” De vrouw maakt het zich makkelijk en gaat wat op het zadel van mijn fiets hangen. Ze is klein van stuk en het zadel komt tot iets onder haar oksel. “Mooie fiets, trouwens. Stevig ook. Mijn kleindochter heeft ook een fiets. Ja, zij daar met die roze fiets, dat is mijn kleindochter.” Enkele kinderen die van een afstandje hebben staan toekijken, hebben ondertussen zelf hun fietsen erbij gepakt en cirkelen wat om ons heen. “Het is een lieve meid, maar zo’n waaghals. Ze is er al een flink aantal keer mee gevallen, met die fiets. Blauwe plekken dat ze had. Aiaiai, het arme kind. En huilen dat ze deed! Maar nu fietst ze gewoon weer verder.”
De vrouw raakt nu echt op dreef, maar om haar wat te temperen zeg ik: “Sorry, ik begrijp het niet.”
Zij: “Oh, je begrijpt het niet. Dat ze gevallen was, maar dat ze nu gewoon weer door fietst. Dat was ik aan het vertellen. Een stelletje waaghalzen, dat zijn ze.”
De vrouw kletst nog wat verder. Ik knik af en toe meelevend.
Als ik vind dat het praatje lang genoeg heeft geduurd, zeg ik, bij gebrek aan een betere manier om het gesprek af te sluiten: “dank u wel”.
De vrouw neemt mijn dank knikkend in ontvangst maar kletst, steunend op mijn zadel, nog wat verder. Ik zeg dus nogmaals: “Dank u wel” en maak een vage fietsbeweging en wijs naar de heuvels waarachter ik vermoed dat Spisska Nova Ves ligt. Voorzichtig trek ik ook een beetje aan mijn fiets om aan te geven dat ik die nodig heb om verder te rijden.
Na een poosje begrijpt ze mijn bedoeling. Ze laat mijn zadel los, zegt nog wat over God en geeft me dan een hand.
Ik stap op mijn fiets en zwaai naar de vrouw, haar schoonzus – of wie het in werkelijkheid ook mag zijn – en de kinderen.
Even later zal de vrouw uitgebreid verslag doen van ons gesprek. Ik vraag me af wat zij erover te zeggen zal hebben.


“Je zult toch niet stelen?”

Het is al avond als ik Janina op straat aanspreek en vraag of ze me misschien de weg naar een pension kan wijzen. Ze weet niet direct een pension in de buurt, maar vraagt waar ik vandaan kom en zegt vervolgens dat ik ook wel bij haar thuis kan overnachten. Ze spreekt in het Pools en het duurt daardoor even voordat ik zeker weet of ik haar aanbod goed begrepen heb.
Misschien is Janina zelf wat verrast door haar spontane uitnodiging want als we even later samen richting haar flatje wandelen, vraagt ze me: “Je zult toch niet stelen, hè?” Ik verzeker haar dat ik volledig te vertrouwen ben.

Het tweekamerappartementje van Janina hangt vol met afbeeldingen van Jezus en met foto’s van Janina’s dochter. Die dochter is vorig jaar getrouwd en sindsdien woont Janina alleen. Wat er met Janina’s echtgenoot is gebeurd, is me een raadsel. Ik zie geen foto’s van hem en Janina heeft het niet over hem. Misschien is ze weduwe, maar ik vermoed dat ze gescheiden is. Janina’s appartement is in ieder geval duidelijk een vrouwenhuishouden. In de badkamer hangen over de wasmachine, de badrand en de spiegel kanten bh’s en slipjes in verschillende kleuren. Verder zweven er zes grote poederdozen, een stuk of tien lipsticks, zes haarborstels en twee zakken met krulspelden rond. In de hal staan zeven paar hooggehakte muiltjes op een keurig rijtje.
Als Janina mij vertelt dat ze een dochter van dertig heeft, begrijp ik dat ze zelf in de vijftig moet zijn. Ik had haar op het eerste gezicht tien jaar jonger geschat. Ik vermoed dat ze met deze eerste schatting wel tevreden zou zijn.
Zodra ik Janina’s appartement betreed, neemt Janina kordaat de leiding. Omdat ik haar Pools nauwelijks begrijp, geeft ze met korte bevelen aan wat ze van mij verwacht. “Sara, nu eten.” “Sara, nu wassen.” “Nee Sara, geen slaapzak” – Janina staat erop dat ik in een vers opgemaakt bed slaap. “Nee Sara, vouw dat maar op” – mijn eigen pyjama dien ik niet te gebruiken. Janina heeft één van haar nachtjaponnen voor me klaargelegd. Ik doe keurig wat me wordt opgedragen.
Terwijl ik in de badkamer sta, hoor ik dat Janina met iemand aan de telefoon zit. Uit enkele woorden die ik opvang – Nederland, pension, Warschau, fiets, Oekraïne – begrijp ik dat ze het over mij heeft. Ik kan me best voorstellen dat ze even aan iemand wil melden dat ze een wildvreemde logé in huis heeft.
Janina krijgt nog even de buurman op bezoek (“maak je geen zorgen, hij komt me elke dag brood en melk brengen”, licht Janina zijn komst toe), geeft me enkele eieren en wat brood te eten en zet de buurman weer de deur uit. Dan is het bedtijd. Ik slaap op een slaapbank in een klein kamertje waarin ook Gaia, de achttien jaar oude hond, slaapt. Janina maakt haar eigen bed op in de woonkamer.
De volgende ochtend staan we om zeven uur op, bakt Janina een roerei van wel tien eieren voor het ontbijt en maak ik me klaar om weer op de fiets te stappen. Jammer genoeg staat Janina het me niet toe om een foto van haar te maken. Ze heef haar make-up nog niet op en ziet er niet uit, zo zegt ze.
Even voordat ik weg gaat vraagt ze: “Sara, goed hotel?”
“Goed hotel”, zeg ik. “Heel goed hotel.”


Aan het graf

“Hubert, kijk toch eens wie je vandaag is komen bezoeken. Het is Sara, weet je nog? Uit Nederland.” Dorothea praat zachtjes tegen haar overleden man, terwijl ze een dor blaadje van zijn grafsteen plukt. Dorothea woont pal naast het kerkhof. Het graf van Hubert ligt hemelsbreed maar zo’n dertig meter van haar voordeur. Een rij verderop liggen Dorothea’s schoonouders en schoonzus. Aan de andere kant van het kerkhof ligt Sebastian, Dorothea’s eerste kind, dat zevenendertig jaar geleden vlak na de geboorte overleed. Dorothea vindt het wel prettig de doden dicht bij huis te hebben en ze komt elke dag op het kerkhof. Op sommige dagen gaat ze wel drie keer. Ze harkt de aarde aan, plant nieuwe bloemetjes in het perkje en vult de vaas met snijbloemen die ze zelf kweekt.
Toen ik Dorothea voor het laatst bezocht, april 2005, leefde haar echtgenoot nog. Het is nog maar twee jaar geleden dat hij overleed aan de gevolgen van een hersenbloeding. Nu we bij zijn graf staan, steek ik een kaarsje aan en zet het op de steen.

Drie jaar geleden woonde ik vier maanden in Krapkowice om er onderzoek te doen voor mijn studie antropologie. Ik bestudeerde er de oorzaken en gevolgen van de grootschalige tijdelijke arbeidsmigratie vanuit zuidwest Polen naar Duitsland en Nederland. Overal zag je billboards hangen met de tekst ‘Praca w Holandii’, Werken in Nederland. Iedereen had er wel een familielid dat in het buitenland zijn geld verdiende.
In Krapkowice probeerde ik met zoveel mogelijk mensen te spreken over het onderwerp. Ik woonde het theekransje van de dames van de Duitse minderheid bij, ik ging lunchen in het bejaardentehuis, ik bezocht de priester, gemeenteambtenaren, leraren, scholieren en een sluiswachter, ik hing rond in internetcafés en ik verdiepte me in de plaatselijke ‘sekte’, een gemeenschap van fanatieke evangelische jongeren. Ik ploegde door de sneeuw naar de villa’s, boerderijen en communistische blokken in de omgeving waar mij vaak een warme ontvangst te wachten stond met zelfgehaakte huisslofjes, koffie en taart.
Sinds mijn veldwerk ben ik niet meer teruggeweest in Krapkowice. Aan mijn belangrijkste informanten heb ik af en toe nog een kaartje gestuurd en sommigen heb ik zelfs enkele keren gebeld, maar daar is het bij gebleven. Als ik vanuit Raciborz richting Krapkowice fiets, ben ik benieuwd wat me te wachten staat in het stadje. Wie van mijn kennissen zal er thuis zijn? Zullen ze me direct herkennen?
Het stadje ziet er anders uit nu het zomer is. De ‘blokken’, de flats in de woonwijken van de stad, zien er niet zo grauw uit als ik in gedachten had maar zijn in fleurige kleuren geverfd en zijn omgeven door groene plantsoenen. Tuinen van de losstaande huizen zijn netjes onderhouden en staan vol bloemen. Huizen die enkele jaren terug nog in aanbouw waren, zijn nu voltooid. Op een stuk land dat braak lag is een nieuwe supermarkt verrezen. Verder lijkt alles nog bij het oude.

Als ik onaangekondigd aanbel aan de poort van Dorothea, ben ik blij om te merken dat ze mijn stem meteen al door de intercom herkent. De poort gaat open, ik krijg een omhelzing en Dorothea gaat meteen in de weer om thee te zetten – ze herinnert zich nog dat ik niet zo’n koffieliefhebber ben – en een stuk ingevroren taart te ontdooien.
Dorothea ziet er goed uit. Enkele jaren geleden was ze moe. Ze maakte lange dagen in de keuken van het bejaardentehuis en was ook in haar vrije tijd druk in de weer met koken, tuinieren en allerlei sociale verplichtingen. Regelmatig deed ze haar beklag en vertelde ze hoe ze uitzag naar het moment dat ze met pensioen kon gaan. In Polen kunnen vrouwen die dertig jaar gewerkt hebben op hun vijfenvijftigste met pensioen. Dorothea was toentertijd bijna vijfenvijftig, maar had er nog niet voldoende arbeidsjaren opzitten. Toen de kinderen klein waren, had ze enkele jaren vrijaf genomen om voor de kinderen en haar schoonvader te zorgen. De laatste woonde bij haar en Hubert in huis en was door een hersenbloeding half verlamd geraakt. Naast haar zorgtaken kweekte ze snijbloemen en verkocht ze bloemen in een kraampje aan de straatkant. “Ik nam toen vrij om voor mijn familie te zorgen”, vertelde Dorothea keer op keer, “maar nu ik oud ben betaal ik er de prijs voor. Nu moet ik doorwerken terwijl mijn rug kapot is en mijn ogen het laten afweten.”
De hersenbloeding van Hubert, die wat ouder was dan Dorothea en wel al enkele jaren met pensioen was, zette Dorothea’s leven op zijn kop. Hij lag in het ziekenhuis en kon alleen nog zijn ogen bewegen. Onvermijdelijk dacht ze terug aan haar schoonvader, die na zijn hersenbloeding nog zeven jaar had geleefd. “Hij kon niet meer lopen. En eten – tja, dat ging wel, maar hoe dat eruitzag, wil je niet weten. Hubert heeft toen nog tegen me gezegd. ‘Op zo’n manier zou ik niet door willen leven.’”Hubert zelf stierf na twee maanden in het ziekenhuis te hebben gelegen.
De dood van haar echtgenoot deed Dorothea veel verdriet maar bracht – hoe wrang ook – tevens een voordeel met zich mee. Huberts lijfrente kwam vrij en Dorothea kon stoppen met werken.
Nu gaat ze alleen nog twee maanden per jaar naar Duitsland om daar asperges te verkopen. Het is geen zwaar werk, vertelt ze. “Soms komen er op een dag nauwelijks klanten, maar de baas betaalt netjes uit. Het eten en de accommodatie zijn gratis. Het is echt heel goed geregeld.” Tijdens deze maanden slaapt ze met twee andere vrouwen op een kamer en dat is eigenlijk best gezellig. Misschien gaat ze volgend jaar weer. “Het is net dat beetje extra bovenop de lijfrente van Hubert”, vertelt ze “Waarom zou ik mezelf dat niet gunnen?”


Nog meer doden

Zondagochtend neemt Dorothea me mee naar de mis in het bejaardenhuis. Hoewel ze daar tegenwoordig niet meer werkt, komt ze er nog af en toe om bij te praten met collega’s en om naar de mis te gaan.
In het bejaardenhuis blijkt dat Hubert niet de enige van mijn kennissen is die in de tussentijd overleden is. Ik zie maar weinig bekende gezichten. Zo mis ik de kleine kromme vrouw die keer op keer mij keer op keer vertelde dat ik zo op haar overleden man leek. Als ze mij zag en hoorde dat ik Duits sprak, nam ze me terzijde. “Ik spreek ook Duits! Ik ben hier geboren voordat de Polen kwamen.” Ze fluisterde om te voorkomen dat de andere bejaarden het zouden horen. Ze greep meestal mijn hand – of mijn bil, net welk lichaamsdeel voor haar op ooghoogte was – en vertelde over vroeger: “Ik heb nog in het kerkkoor gezongen. Mooi dat we zongen, prachtig mooi! Maar u, u lijkt zo op mijn man, moet u weten. Hij was kleermaker en hij was ook zo groot.” Dorothea vertelt me dat ze overleden is.
Ook de dame met de baret, het kunstgebit en het gouden horloge is dood. En de man met het lamme been. En de koppoter, een vrouwtje dat zo krom liep dat ze uit niet veel meer dan een hoofd, een stok en een paar benen leek te bestaan.
Tot mijn plezier blijkt dat Magda nog leeft. Magda was altijd wat somber, maar ze was meestal wel in voor een praatje over vroeger. Als ik vraag hoe het met haar gaat zegt ze opvallend vrolijk: “Een beetje goed en een beetje slecht” Ik heb het gevoel dat ze me niet herkent, maar omdat ze begrijpt dat ze me ooit eerder heeft ontmoet, doet ze in ieder geval alsof.
“Hoe bent u hier gekomen?”, vraagt ze. “Met de bus?”
“Nee, deze keer ben ik met de fiets gekomen”, antwoord ik.
“Met de fiets. Oh. Nou ja. Met de fiets kom je overal, hè.”
Wie ook nog leeft, vertelt Dorothea, is Gertrud, mijn voormalige tafelgenote in het tehuis. Van Gertrud herinner ik me vooral dat ze bijzonder snel kon eten, dat ze stiekem rookte in het keukentje en dat ze in een ver verleden eigenhandig een ring rond haar vinger had getatoeëerd. Bij de mis, deze ochtend, is ze nergens te bekennen. “Die is zeker dronken”, meent Dorothea, “een beetje alcohol en ze is al helemaal van de wereld.”

Rond half tien – de mis zou om negen uur beginnen – komt de pastoor zwetend de kapel op de zolder van het bejaardentehuis binnen. Hij heeft net een andere mis opgevoerd in de kerk even verderop en was daar opgehouden. Terwijl de pastoor zich omkleedt in het spreekkamertje zetten de verpleegsters alvast een gezang in. Enkele van de vijftien aanwezige bejaarden mompelen zachtjes mee.
De mis verloopt zakelijk en zonder al te veel religieuze inspiratie. De pastoor doet wat hij moet doen en het aanwezige personeel en Dorothea vervullen keurig hun rol in het ritueel. Ze zingen als er gezongen moet worden, knielen als er geknield moet worden en slaan zichzelf op de borst bij de schuldbekentenis. Ik zing en bid niet mee maar volg wel de aanwijzingen van Dorothea op en kniel op de juiste momenten. Ook steek ik netjes mijn tong uit om de hostie te ontvangen. Van de bejaarden zijn sommigen actiever dan anderen. Het is warm op de zolder en enkele bejaarden lijken wat in te dutten. De pastoor veegt het zweet van zijn voorhoofd met het doekje dat hij ook gebruikt om de wijnkelk schoon te poetsen.
Iedereen lijkt opgelucht als de dienst over is en we weer naar buiten kunnen.


Gezinsuitbreiding

Er zijn veel mensen in Krapkowice die ik nog wel eens zou willen zien maar ik wil niet al te lang blijven rondhangen in het stadje. Daarom zoek ik alleen diegenen op van wie ik het actuele adres of telefoonnummer heb en vraag ik hen om mijn groeten over te brengen aan andere kennissen.
Een van de mensen die ik graag nog eens wil zien is Asia, een vrouw van achter in de twintig die tijdens mijn vorige verblijf in het stadje beviel van haar eerste kind, haar dochtertje Amelia. Ik stuur haar een smsje en word uitgenodigd om langs te komen.
Asia woont nog steeds met haar man Tomek en haar dochter in een twee kamerappartementje in één van de blokken aan de westkant van de stad. Ik heb haar twee jaar niet meer gesproken en ik ben dan ook verbaasd om te zien dat ze precies even zwanger is als de eerste keer dat ik haar ontmoette. Als alles goed gaat, bevalt ze over zes weken van haar tweede kind, een zoon.
Amelia is van een mollige baby uitgegroeid een klein rank meisje dat dol is op paarden.
De eerste keer dat ik Asia ontmoette, was op een feest van ‘de sekte’ in de bioscoop van Krapkowice. Het feest vond ergens begin februari plaats en werd een carnavalsfeest genoemd omdat het gehouden werd in de tijd tussen kerst en aswoensdag. Er hing geen carnavalssfeer in de Nederlandse zin van het woord. Er werd niet gerookt en gedronken – dat werden de streng evangelische jongeren niet geacht te doen – maar wel werden er veel koffiekoeken en Poolse kroketten naar binnen gewerkt. De vrouwen waren in het lang en de mannen in pak en dansten in paren of in rijen. Asia was er ook en zat, vanwege haar hoogzwangere buik, het grootste deel van de tijd aan de kant. Ik zat regelmatig naast haar omdat de Poolse dansen me niet echt goed lagen.
Mijn contacten met enkele leden van de religieuze gemeenschap had me de gelegenheid gegeven om mijn netwerk in Krapkowice razendsnel uit te breiden. Van de paar honderd mensen die naar gebedsbijeenkomsten kwamen, leek iedereen elkaar te kennen en was iedereen bereid elkaar op elk moment te helpen. De leden hadden een gemeenschapsgevoel dat ik wat beklemmend vond maar dat op tijden wel handig en bovendien interessant was.

Dat de gemeenschap niet aan hechtheid heeft ingeboet, merk ik direct als ik weer bij Asia op thuis ben. Asia is enthousiast over mijn bezoek en belt meteen enkele kennissen op om te vragen of ze ook even langs komen. Binnen twintig minuten zijn er zeven oude bekenden komen binnen wandelen. Het flatje van Asia en Tomek zit propvol.
Vrijwel iedereen die ik ontmoet is in de afgelopen drie jaar flink met gezinsuitbreiding bezig geweest. Ania en Adam hebben twee kinderen gekregen, Ewa is getrouwd, Andrzej is getrouwd en Piotrek is getrouwd. “Alleen Gosia is nog alleen”, zegt Asia. Het klinkt als een probleem. Gosia is twee jaar jonger dan ik.
Asia ziet uit naar de uitbreiding van haar eigen gezin, maar voorziet ook enkele moeilijkheden. Het appartementje is nu al aan de kleine kant en met een vierde gezinslid wordt het helemaal behelpen. “Ik ga met de baby in deze kamer slapen en dan slaapt Tomek met Amelia in de andere kamer.”
“Waarom kunnen de kinderen niet samen op een kamer?” vraag ik.
“Zie je het al voor je? Ik moet er ’s nachts steeds uit om de baby te voeden. Dan kan Tomek toch niet slapen? Ach, het zal wel moeilijk voor hem zijn, maar ik vertrouw erop dat god hem kracht geeft.” Tomek maakt lange dagen in een baksteenfabriek en is de komende tijd de enige kostwinnaar.

Dat ik alleen op reis ben, vindt het gezelschap maar raar. Zij doen het liefst zoveel mogelijk in groepsverband. Asia draagt dan ook meteen enkele adressen aan van vrienden in Opole, waar ik de volgende nacht zou kunnen overnachten. Asia raadt me aan om bij Alina langs te gaan. Ik herinner me Alina als een jonge vrouw met een flinke bekeringsdrang die mij, nadat ze me vijf minuten kende, een bijbel cadeau deed. Het is heel vriendelijk van Asia om zo mee te denken met mijn reisplannen, maar terwijl ik het telefoonnummer van Alina opschrijf, weet ik al dat ik haar niet zal bellen.
Na een bezoek van anderhalf uur ga ik er weer vandoor. Asia is moe en moet gaan liggen en ik vind het ook prettig om weer even op mezelf te zijn.
“De volgende keer als je komt, ben ik weer zwanger”, belooft Asia me. Daar zal ik haar aan houden.


De grootste taart ter wereld

Op weg naar Opole ga ik nog even langs bij de familie Klinke. Een boerenfamilie die er prat op gaat in het grootste huis van het dorp te wonen. Frau Klinke, de mater familias, heb ik drie jaar geleden als eerste van de Klinke-familie ontmoet tijdens het koffiekransje van de Deutsche Volksgruppe van Krapkowice. Enkele dagen later stond haar eenentwintigjarige kleinzoon, Waldek, voor mijn deur (hij geloofde zijn oma niet toen ze vertelde dat er een Nederlands meisje in het Kulturhaus woonde) en beetje bij beetje leerde ik de hele familie kennen.

Als Edytta Klinke, de schoondochter van Frau Klinke, de deur opendoet, herkent ze me meteen. “Sara, wat doe jij hier!?”, roept ze. Dan ziet ze mijn fiets. “Met de fiets, ben je helemaal met de fiets hier gekomen?” Ik word naar de eetkamer geleid, waar Frau Klinke naar een film op een groot flatscreen zit te kijken. Beide vrouwen dragen vanwege het warme weer alleen een bloemetjesovergooier.
Terwijl Edytta ergens een stuk maanzaadtaart vandaan tovert en koffie inschenkt, start Frau Klinke met het doornemen van de familienieuwtjes. Frau Klinke staat bekend als ‘de post van Krapkowice’ en roddelt even graag over haar eigen familieleden als over buitenstaanders.
Het eerste nieuws is dat Ada, de oudste dochter van Edytta, twee jaar geleden getrouwd is en inmiddels een zoontje heeft van een jaar oud.
“Hoe heet hij ook al weer Edytta?”, roept Frau Klinke in de richting van de keuken. “Ja, Ada’s zoon. Paul? O ja, Paul, dat was ook zo.” Dan richt ze zich weer tot mij: “Paul heet hij. Zo heette de vader van die man van Ada ook. Een handige naam, want dan kan hij later het familiebedrijf voortzetten.”
Edytta komt aanlopen met een trouwfoto. Ada, een stuk slanker dan toen ik haar drie jaar geleden voor het laatst zag, zit in een wolk van een trouwjurk op schoot bij haar kersverse echtgenoot.
Alle leden van de Klinke familie zijn nogal fors en Ada was enkele jaren veel te dik. Ik kan me herinneren dat de hele familie Ada bleef plagen met haar pogingen om af te vallen. Ze hadden er weinig vertrouwen in dat het haar zou lukken.
“Wat ziet ze er goed uit!”, merk ik op.
“Ja ja, ze is afgevallen. Twintig kilo! Ze was het beu om dik te zijn. Want vroeger, toen was ze als... als een machine. Ja, zo zag ze eruit”, zegt Frau Klinke en ze knikt, tevreden met haar vergelijking.
Ada is vandaag in de stad Opole waar ze meehelpt met het verbreken van het wereldrecord taart bakken. Sinds haar trouwen werkt ze in de bakkerij van haar man en samen met dertien andere bakkerijen hebben ze geprobeerd een taart van vierhonderd meter lang te bakken. Vanmiddag wordt de taart in Opole gemeten en gegeten. Met trots toont Edytta de lokale kranten waar het taartenbaknieuws breed in wordt uitgemeten.

Na het nieuws van Ada, moppert Frau Klinke een beetje over de moeilijkheden van het boerenbedrijf en hoe ze alles moeten doen om genoeg brood op de plank te krijgen. “Weet je, het leven is hier niet makkelijk. Boeren moeten alles doen om de eindjes aan elkaar te knopen.” Onbedoeld ontkracht ze direct haar uitspraak als ze de aandacht vestigt op de splinternieuwe flatscreen tv die in de keuken aan de muur hangt. Frau Klinke probeert de tv harder te zetten, maar tevergeefs. “Die tv is nieuw en ik weet nog steeds niet hoe de afstandsbediening werkt”, klaagt ze.

Edytta moet even een klusje doen in een andere kamer van het huis en Frau Klinke richt haar aandacht op de tv. Twee Franse edelmannen strijden om de hand van een schone dame. Veel pruiken, zwaardgekletter en diepe decolletés zijn te zien. De ene edelman is duidelijk de goede en de andere de slechte. De saaie stem van de lector vertaalt alles wat er in de film gezegd wordt op een neutrale toon in het Pools.
Frau Klinke gaat helemaal op in het verhaal. “Nu maar afwachten wie er winnen zal!”, zegt ze zonder een spoor van ironie. De mannen vechten nog wat door totdat de slechterik in een afgrond stort.
“Gelukkig maar”, leeft Frau Klinke mee. “Maar waar is het meisje nou gebleven?”
De schone dame komt achter een pilaar vandaan en de goede edelman neemt haar in zijn armen.
“Ik houd van je” klinkt de stem van de lektor toonloos. “Ik houd ook van jou’, zegt hij er direct achteraan.

Als de aftiteling over het scherm rolt, neemt Frau Klinke het gesprek weer op.
“Waldek heeft inmiddels een bruid gevonden”, stelt ze.
“Is hij ook al getrouwd?”, vraag ik. Ik kan me haar stoere kleinzoon moeilijk gesetteld voorstellen.
“Nee, niet getrouwd. Maar hij heeft een meisje.”
“Zijn ze verloofd dan?”
“Dat weet ik niet. Dat weet ik niet. Waldek vertelt er niet veel over. Maar dat meisje... Tja”, Frau Klinke kijkt er wat ongelukkig bij. “Het is een heel popperig meisje. Niet een meisje dat binnenkomt en dat meteen gezellig is, met wie je kan lachen. Ze is bang om de handen uit de mouwen te steken. Wat Waldemar nodig heeft is een meisje dat overal voor in is en dat er niet vies van is om op te koken, op het land te werken... om allerlei klussen te doen. Niet zo'n poppetje als dit kind. Maar ja, wat kunnen we eraan doen. Het is aan Waldek om te kiezen.”

Nu dit onderwerp is afgehandeld, toont Frau Klinke plotseling interesse in mijn doen en laten. Ze heeft zich waarschijnlijk gerealiseerd dat zij als enige lid van het koffiekransje van de Deutsche Volksgruppe afweet van mijn aanwezigheid in de stad. Kennis is macht – en dat geldt zeker tijdens het wekelijkse koffiekransje – en daarom vuurt Frau Klinke nu een reeks vragen op me af:
“Dus jij hebt dat hele eind gefietst? Waarom? En waarom alleen?”
“Hoe ben je gereden? En sinds wanneer ben je hier in Krapkowice?”
“Waar heb je gisteren geslapen?”
“Bij Dorothea? Is dat die vrouw die aan de Oder woont?”
“Niet aan de Oder maar bij het kerkhof? Zeg Edytta, kennen wij een Dorothea die bij het kerkhof woont?”
“Ah, die Dorothea. Hoe ken je haar? Waarom heb je daar geslapen?”
Als Frau Klinke voldoende informatie heeft ingewonnen vraag ik haar om mijn hartelijke groeten over te brengen aan mijn andere dames, dan voelen zij zich ook niet gepasseerd.

Bij het afscheid vraagt Edytta of ik nog iets nodig heb. Water? Een stuk taart om mee te nemen? Of wat geld misschien? Zonder mijn antwoord af te wachten rent ze naar binnen om even later terug te komen met een briefje van honderd zloty – een kleine dertig euro. “Dat heb je vast en zeker nodig. Je moet vannacht toch nog overnachten in Opole?”
Het duurt een poosje voordat ik het Edytta duidelijk kan maken dat ik het geld echt niet ga aannemen. Ik moet haar zelfs laten zien dat ik zelf nog een briefje van honderd op zak heb om haar ervan te overtuigen dat ik het geld niet nodig heb.
Dan fiets ik weer verder. Op naar Opole, de stad waar de grootste taart ter wereld gegeten wordt.

Oekraiense ellende

Na twee vrolijke en zonnige dagen in Slowakije fiets ik bij Ub'la de Oekraiense grens over. Ik ben benieuwd naar wat me te wachten staat en zie ernaar uit het land te leren kennen. Vier dagen, drieëntwintig uur en vijfenveertig minuten later ga ik weer de Oekraiens-Slowaakse grens over. Nu niet bij Ub'la maar bij Tchop. En niet per fiets maar per trein. Ik heb zelden zoveel regen gehad en zoveel akelige mensen ontmoet als in deze week en als ik ook nog immobiel raak door een buikgriep ben ik het land zo erg beu dat ik eruit wegvlucht. Misschien is Oekraine best een leuk land maar dat laat ik voorlopig aan anderen over om te ontdekken.

Mijn indrukken van Oekraine zijn dus beperkt, maar toch enkele verhalen.

Naar Odessa

Voordat ik op reis ging, heb ik me ervan verzekerd dat ik geen visum voor Oekraine nodig heb en als ik bij de Oekraiense grens aankom, kan ik er dus redelijk van op aan dat ik zonder problemen het land in zal komen. Maar als ik heel die rij auto's zie staan bij de douane krijg ik toch een beetje de kriebels. Zou ik verder mogen?
Ik ga in de rij staan bij de Oekraiense douanepost en wacht af. Al snel blijkt dat deze rij niet functioneert als een gewone rij. Mensen staan weliswaar aan te schuiven, maar uiteindelijk mogen de mensen wier auto vooraanstaat in de file toch voor gaan. Mijn fiets staat niet in de file maar op de stoep en ik zie aankomen dat ik zo nooit aan de beurt kom.
Medewachtenden vullen formulieren in en ik vraag me af of ik daar zelf ook mee aan de slag moet. Maar waar hebben ze die papiertjes vandaan? Ik bekijk de rij eens goed en probeer in te schatten wie het meest waarschijnlijk Engels of Duits zal spreken. Mijn oog valt op een man van voor in de dertig. “Sorry meneer, spreekt u Engels? Of Duits misschien?”, probeer ik. Ik krijg een niet begrijpende en wat chagrijnige blik terug. Ik wijs naar het formulier dat hij in zijn paspoort heeft gevouwen, wijs vervolgens naar mijn paspoort zonder formulier en houd mijn handen in de lucht bij wijze van vraagteken. De man wijst naar de douanebeambte in haar hokje. Je moet dus eerst in de rij staan voor een formulier, dan uit de rij om het formulier in te vullen en dan weer in de rij om het in te leveren.
Als ik eindelijk het formulier heb bemachtigd, vraag ik me af wat ik moet invullen onder het kopje 'bezoekadres'. Dat heb ik niet en ik laat het dus leeg. Ook de linkerkant van het formulier laat ik leeg, want daarboven staat met dikgedrukte letters 'Departures' en bovendien moet daar precies dezelfde informatie worden ingevuld als onder het kopje 'Arrivals'.
Weer in de rij, nu met formulier.
Mensen om me heen staan stil te wachten. De meesten kijken wat wezenloos voor zich uit. Een man, die eerst achter me in de rij stond maar plotseling voor me staat, probeert met een strak gezicht zo onopvallend mogelijk iets te gebaren naar zijn medepassagiers die even verderop in de auto zitten. Ik ga er meteen van uit dat ze iets in hun schild voeren en bedenk allerlei scenario's variërend van mensenhandel tot drugssmokkel. Dan zie ik dat de man een goudkleurig oorbelletje in de vorm van een playboykonijntje in zijn oor heeft en kan ik hem plotseling niet meer zo serieus nemen.
Als ik weer aan de kop van de rij sta, werpt de douanebeambte een blik op mijn formulier. Meteen geeft ze het terug en zegt met een zuur gezicht iets als “waarom heb je de linkerkant niet ingevuld?” in het Oekraiens.
Ik laat de verklaring achterwegen, ga uit de rij en vul netjes al mijn gegevens nog een keer in. Ik begin de rij ondertussen een beetje beu te worden en ga nu direct vooraan staan. De beambte bekijkt het blaadje iets zorgvuldiger. Ik voel de vraag al aankomen: “Adres?”
Ik wijs naar mijn fiets en probeer uit te leggen dat ik geen vastomlijnd plan heb. Als ze zuur blijft kijken, roep ik de eerste Oekraiense stad die in me opkomt. “Odessa?”
Ze geeft het formulier terug en zegt nogmaals: “Adres”
Ik weet niet wat ik moet doen en sta wat hulpeloos om me heen te kijken. De mensen achter mij beginnen zich er nu mee te bemoeien. Het begint al te schemeren en waarschijnlijk willen zij ook snel de grens over. “Odessa”, roept iemand. En als snel roepen ook anderen me toe: “Odessa!” Ze wijzen naar het blaadje in mijn hand.
Ik doe wat me gezegd wordt en schrijf zowel op de rechter als de linkerkant van het formulier 'Odessa' op.
Tot mijn verbazing is de beambte nu tevreden en heb ik enkele seconden later de permissie om de grens over te steken.
Ik pak mijn fiets, verzet mijn klok een uur en rijd Oekraine in. Genoeg bureaucratie voor vandaag.

God op de fiets

Mijn eerste nacht in Oekraine ben ik te gast bij zuster Klarissa en zuster Ulkrike, twee katholieke nonnen die in het stadje Velykyj Bereznyj wonen. Zuster Klarissa geeft religieonderwijs op school. Ze is vriendelijk maar afstandelijk. Ziekenzuster Ulrike, daarentegen, is vol enthousiasme. Ze heeft in vijfentwintig jaar geen Duits meer gesproken maar doet haar uiterste best om toch in die taal te communiceren. Ook doet ze alles om het naar mijn zin te maken. Een betere ontvangst had ik me moeilijk kunnen voorstellen.
Ik slaap in de sobere kamer van een derde zuster die op het moment in het buitenland is. Zuster Ulrike heeft er een kan water, een waskom, een kan thee en een tandenborstel voor me klaargelegd. Als ik naar de wc wil, moet ik gebruik maken van het 'plonstoilet' in de tuin. Bij toiletgang moet ik wel oppassen voor de hond, vertelt zuster Ulrike me, want die is erg speels en wat overenthousiast.
Dat zuster Ulrike geen woord teveel heeft gezegd, merk ik snel genoeg. Ik heb nog geen twee stappen buiten de deur gedaan of het beest heeft zijn tanden al vrolijk kwispelend in mijn been gezet. Hij bijt niet door, maar aangenaam is anders. Ik probeer hem vriendelijk doch kordaat los te schudden. “Foei hond! Foei!” De hond ziet dit echter als een uitnodiging en springt nu tegen me op en pakt mijn arm beet. Pas als hij na een poosje merkt dat ik niet echt meewerk, druipt hij af.
Ik slaap heerlijk en wordt wakker doordat de zon mijn kamer binnenschijnt (dat beloofd veel goeds, denk ik nog). Nadat ik een poging heb gedaan om het toilet te bereiken zonder door de hond opgegeten te worden, ontdek ik dat het ontbijt al klaar staat: zoutige wentelteefjes met veel ei, gebakken worst, sardientjes in tomatensaus, brood en kaas. Zuster Klarissa heeft een zwart schortje omgebonden om haar zwarte habijt niet te bevuilen.
Na het onbijt maak ik de ketting van mijn fiets schoon (de hond krijgt de poetsdoek die ik hierbij gebruik te pakken en scheurt hem enthousiast aan stukken) en leert zuster Ulrike me enkele woorden Oekraiens. Vervolgens gaat ze met me mee naar de bank en naar de markt om me te helpen om mijn inkopen voor de dag te doen. Ze geeft me de raad om op te passen op stelende zigeuners . Ook moet ik liever geen Oekraiense worst kopen – die is niet te vertrouwen.
“God zij met je”, zegt ze bij het afscheid. “God zit ook op de fiets” vervolgt ze lachend. “ Hij rijdt met je mee!” Dan vraagt ze of de me een kruisje op mijn voorhoofd mag geven en of ik hetzelfde bij haar wil doen. Het ontroert me.
Dan ga ik op weg. Met de bescherming van de hogere machten en krachten.

Nat en koud

Ik heb al heel wat regen gehad deze reis, maar de echte regen begint tijdens mijn eerste dagtocht in Oekraiene. Het begint met wat miezer maar enkele uren later regent het gestaag door. Door de grijze, laaghangende wolken zijn de omliggende heuvels nauwelijks meer zichtbaar. De bloemen in de zomerse bergweiden maken een verlepte indruk. De onverharde wegen veranderen in modderpoelen.
De regen maakt het fietsen er leuker noch makkelijker op. Vooral het fietsen in regenpak bevalt me slecht. Ik krijg het er vreselijk warm in en tijdens een beklimming zweet ik zo hard dat mijn kleren er minstens even nat van worden als van de regen. Maar omdat ik het liever te warm heb dan te koud, houd ik mijn regenjas netjes aan.
Dalen in de regen is evenmin een lolletje. De Oekrainse wegen zitten vol kuilen die met regen in plassen veranderen en soms vrijwel onzichtbaar worden. Met de remmen ingeknepen, sukkel ik langzaam naar beneden, omzichtig de plassen ontwijkend. Door het gebrek aan beweging vervliegt al snel de warmte die tijdens de klim was ontstaan en zit ik te rillen op de fiets.

Tijdens mijn eerste Oekraiense etappe fiets ik over een verlaten modderweg die op mijn kaart stond aangegeven als 'belangrijke verbindingsweg'. De eerste honderd meter van de weg waren nog geasfalteerd, maar het asfalt brokkelde steeds verder af tot er alleen nog her en der een steen in de modder stak bij wijze van verharding. Ik heb die dag al zo'n vijftig kilometer geklommen en zie uit naar de afdaling.
Als ik aan de afdaling begin, krijg ik het echter zo koud dat ik bang ben dat ik ziek ga worden als ik niet snel opwarm en droge kleren aantrek. Gelukkig kom ik na enkele kilometers aan in een dorpje. Behalve een enkele herder waagt niemand zich buiten in dit weer. Ik stap van mijn fiets af en beslis dat ik hier een schuilplaats moet en zal vinden.
Aan de eerste de beste persoon die ik zie, een vrouw in roze legging en een shirt met de tekst 'romantic girl', vraag ik bibberend of ik misschien tien minuten bij haar thuis mag komen opwarmen – met gebaren natuurlijk, want de vrouw spreekt alleen Oekraiens en een beetje Russisch. Ze twijfelt eerst een beetje, maar houdt dan toch de deur voor me open.
In het halletje trek ik mijn regenkleren en schoenen uit en loop daarna de woonkeuken in. Daar heeft de vrouw een stoel voor me bij de kachel gezet. De vrouw en twee mensen van wie ik vermoed dat het haar ouders zijn, staren me aan. Om de situatie iets normaler te maken, stel me voor aan de aanwezigen. De jongere vrouw heet Svetka, haar vader Ivan en haar moeder Maria. Dan ga ik op de mij aangewezen plek zitten. Ik wil me ook graag omkleden, maar wacht het ermee om dat voor te stellen. Voor die mensen is het al raar genoeg dat ze plotseling een rillende fietster in hun keuken hebben zitten.

Het eerste wat me opvalt in het huis, is de sterke geur. Het ruikt alsof er een gorgonzolapizza in de oven staat. Bij nadere bestudering van de kamer zie ik echter niet waar de geur vandaan kan komen. Er is geen oven noch een pizza te zien.
Wel zie ik in de kamer twee grote koelkasten, een tafel een keramieke kachel, een aanrecht en een bank die duidelijk ook wordt gebruikt als bed. Het beddengoed ligt slordig opgevouwen in een hoek. Het is duidelijk geen welvarend huishouden. De meubels zijn versleten en de kamer ziet er wat viezig uit. Boven de oven liggen paddestoelen op rekken te drogen. Zouden die voor de verkoop zijn?
We zwijgen. Ik aan mijn kant van de kachel, Svetka aan de andere kant, Maria op de bank met de kat op schoot en Iwan aan tafel. De stilte wordt alleen verstoord door het gekletter van de regen tegen het raam door Maria die de kat aanhaalt en Iwan die met zijn vingers op tafel trommelt.
Als ik laat zien dat er water uit mijn trui drupt, toont Svetka mij de badkamer waar ik me kan omkleden.
Na een minuut of tien komt er een oude vrouw binnen. Het is Maria's moeder. Ze ploft naast Maria neer op de bank en blijft daar zitten zonder verder nog te bewegen. De vingertoppen van haar rechterhand staan scheef op haar vingers. Ze moet ooit een serieus ongeluk hebben gehad.
De hele situatie is wat onwerkelijk, maar toch ben ik blij hier binnen te zitten. Ik voel al snel hoe mijn hoofd begint te gloeien en na een poosje lukt het me ook om iets voorkomender te zijn als gast. Ik haal mijn Russische woordenboekje en enkele foto's erbij en er ontstaat een soort van dialoog.
Dan is het weer tijd om op te stappen. Het is al zes uur en ik moet nog een kilometer of twintig fietsen voordat ik bij een hotel aankom. Ik schud nogmaals alle handen en beloof een kaartje te sturen vanuit Nederland.
Dan trek ik weer mijn regenpak aan en vervolg ik de afdaling. Nu ik droge kleren aan heb is het dalen een heel stuk aangenamer. Ik zie nog wel een kuil over het hoofd en loop daardoor een slag in mijn wiel op, maar uiteindelijk kom ik heelhuids aan in een dorpje waar enkele hotelletjes moeten zijn. Opdrogen, eten en slapen dat is alles waar ik nu behoefte aan heb.

Hotelheksen

Door de aanhoudende regen- en de onweersbuien ben ik in Oekraine voor het overnachten aangewezen op hotels. Daar kan ik mijn kleren droog krijgen. Kamperen zou daarnaast ook niet echt veilig zijn met al die afbrekende takken en omvallende bomen.
Het overnachten in hotels vind ik op zich geen probleem. Normaalgesproken heb ik er zelfs lol in om op zoek te gaan naar de ideale slaapplaats. In Oekraine word ik echter geconfronteerd met een bijzonder raar en naar hotelwezen. In alle hotels die ik aandoe, huist een rasechte hotelheks. Een hotelheks is makkelijk te herkennen: ze treedt op als receptioniste, trekt een bijzonder zuur gezicht als ze je ziet aankomen en stuurt je het liefst direct de deur weer uit met de boodschap dat het hotel vol zit of gesloten is. Ze doet er in ieder geval alles aan om je duidelijk te maken dat je aanwezigheid is het hotel, de stad en het land uiterst ongewenst is.
Met een hotelheks valt niet te onderhandelen over de prijs van een kamer en het bedrag dat ze vraagt is zonder uitzondering belachelijk hoog. In Polen en Slowakije heb ik zeer comfortabel overnacht in logementen waar ik tussen de vijf en vijftien euro betaalde. De Oekraiense hotelheksen vragen, ook ik het meest oninteressante dorp in de Karpaten, zonder een spier te vertrekken dertig euro voor een overnachting. Kan of wil je dat niet betalen? Pech!
Omdat ik elke dag weer een nieuwe slaapplaats probeer te vinden, kom ik heel wat heksen tegen en al snel beginnen deze ontmoetingen hun tol te eisen: ik word er zelf moe en triestig van. Na een dag ploeteren door de modder, wil ik graag een plek vinden waar ik me een beetje thuis kan voelen en wat bij kan komen. In plaats daarvan voel ik me keer op keer opgenaaid en afgezet.
Van andere ontmoetingen met Oekrainers krijg ik doorgaans ook maar weinig energie. Mensen op het platteland willen nog wel eens een praatje aanknopen, maar de mensen die ik in restaurantjes en winkels tegenkom, zijn vaak uitgesproken wantrouwend en nors. Slechts heel soms lukt het om door deze façade heen te breken en verschijnt er een lachje op het gezicht van mijn gesprekspartner. Het kost echter zoveel moeite om wat vriendelijkheid los te wrikken dat ik er zelf wat uitgeput door begin te raken.
Ik geloof best dat mensen heel gastvrij zullen zijn als je ze eenmaal wat beter kent. Maar als je behoefte hebt aan wat spontane vriendelijkheid, kan je volgens mij toch beter naar een ander land gaan.

Net een auto

Bij de voorbereiding van elke fietsreis breid ik mijn collectie aan reisattributen wat verder uit. Was ik vorige reis vooral in de wolken met mijn flexibele camerastatief, deze reis kan ik niet zonder mijn splinternieuwe achteruitkijkspiegel. Ik heb het spiegeltje links op mijn stuur gemonteerd en kan voortaan op elk gewenst het verkeer achter mij bespieden. Heel handig te midden van de niet al te hoffelijke Oekraiense chauffeurs.
In Nederland zijn het volgens mij vaak bejaarden en slechtzienden die met zo'n spiegel op hun stuur fietsen. Mijn oma kreeg er vroeger ook een nadat ze haar ene oog verloren had. Nu ik zelf tot de categorie spiegelrijders behoor, associeer ik een fietsspiegel niet meer met bejaard of slechtziend. Ik voel me er vooral erg stoer mee. Ik voel me net een auto.

De Oekrainer... enkele observaties

De Oekrainer komt graag agressief over. Dat leid ik af uit het feit dat het merendeel van de Oekraiense autobezitters rondrijdt met geblindeerde ramen. De chauffeurs zelf zijn niet zichtbaar en scheuren anoniem over de wegen. Zelfs de ramen van wrakkige Lada's zijn beplakt met folie. Gezellig is anders. Ik krijg de neiging om op de fiets een zonnebril met spiegelende glazen op de zetten.

De Oekrainer houdt van tijgerprints. Leggings, strakke topjes, en jasjes - allemaal zijn ze in het goud-zwart te bewonderen. Misschien is de tijgerprint hier nooit uit geweest. En het blijft niet bij de tijgerprint... ook de glitter mini-mini rok en de hoerige 15 centimeter hoge naaldhak zijn niet weg te denken uit het straatbeeld.

De Oekrainer houdt van trouwfoto's. Op de zaterdag die ik in de Oekraiense stad Mukaceve doorbreng, bestudeer ik verschillende bruidsparen die bezig zijn te poseren voor hun bruidsreportage. Hij knielend aan haar voeten; zij in een kokket standje halfverscholen achter een zuil; samen in innige omhelzing starend in de verte. Het is misschien niet anders dan wat bruidsparen in heel Europa doen in opdracht van hun fotografen, maar het blijft leuk om naar te kijken. Vooral omdat het de bruidegom meestal maar niet wil lukken om de gespannen grijns van zijn gezicht te krijgen.
Op de uithangborden waarop fotografen hun kunsten tonen om klanten te lokken, zijn trouwfoto's te zien die me wat verwonderen. Op de foto's die hier worden getoond, laat de bruid standaard veel been zien en het liefst ook haar sexy jarretelgordel. En de bruidegom maar bewonderend toekijken.
Jammer dat deze foto's allemaal in de studio zijn gemaakt. Graag had ik ook zo'n fotoshoot eens meegemaakt.

Vaarwel Oekraine

Het kost me heel wat moeite om het besluit te nemen, maar op zaterdagochtend hak ik dan toch de knoop door: ik moet weg uit Oekraine. Ik ben uitgeput door de regen, de hotelheksen en door een buikgriep die op mijn derde dag in Oekraine de kop op heeft gestoken. Hoogstwaarschijnlijk blijven de regens- en onweersbuien de komende week aanhouden – er zijn ondertussen bij overstromingen zo'n zeventien doden gevallen, heb ik gehoord. Ik zie er geen heil in verder te blijven ploeteren.
Het is een moeilijke beslissing, want ik kan moeilijk aanvaarden dat ik wegga uit Oekraine terwijl ik zo'n negatief beeld heb van het land. En dat terwijl ik alleen een klein stukje van het uiterst westerse puntje van het land gezien heb. Maar goed, het zij nou eenmaal zo.

Op het station van Mukaceve ontmoet ik Ettienke, een Groningse die vanuit Moskou met de fiets op weg was naar Berlijn tot ze bij een valpartij haar beide ellebogen kneusde. We besluiten samen met de trein naar de grens te reizen en te kijken of we dezelfde dag nog Slowakije binnen kunnen komen. Het is zo prettig om na vier allenige dagen weer eens een ongedwongen gesprekje te voeren dat mijn vermoeidheid verdwijnt als sneeuw voor de zon. Even twijfel ik zelfs of ik niet toch in Oekraine moet blijven om het land nog een kans te geven. Maar uiteindelijk koop ik een treinkaartje richting Slowakije.

“Alsjeblieft mevrouw, geeft me wat geld”

Op een marktplein in Medzilaborce hebben vijf Romakinderen zich verzameld rond mij en mijn fiets. Vier kinderen houden bedelend hun hand op en herhalen klagelijk keer op keer dezelfde zin. “Alsjeblieft mevrouw, geeft me wat geld”, denk ik dat ze zeggen. Of “Geef me een snoepje, een snoepje kunt u toch wel missen”. Het vijfde kind staart me met gefronste wenkbrauwen aan en zuigt hard op een fopspeen. Zijn teennagels zijn zo lang dat ze naar de grond toe krullen. Zijn kleren zijn vies en te klein en zijn gulp staat open. Hij is zo'n zes jaar oud.
Zowel in Slowakije als in Oekraine kom ik veel Roma tegen. Ik zie ze vooral in de buitenwijken van steden en aan de rand van de weg waar ze bessen en paddestoelen te verkopen. Hier in Medzilaborce hangen op het marktplein en op de stoep her en der groepjes mannen en kinderen rond. Veel van de mannen zijn dronken en fluiten en sissen naar alles wat voorbijkomt. De kinderen spelen wat en klampen toeristen aan. De kinderen en hun kleren zijn duidelijk al een poos niet gewassen en stinken een uur in de wind.
Van het groepje kinderen dat om mij heen staat, is een meisje duidelijk de leidster. Ze is het oudst – ik schat zo'n jaar of tien – en gaat de anderen voor in hun klaagzang. Ik ben niet van plan om geld te gaan geven en ik wil ook mijn plekje op het marktplein niet verlaten. Om de kinderen wat van hun doel af te leiden, bauw ik ze een beetje na. De kinderen zijn erdoor verbaasd en zijn even van hun stuk gebracht. De jongen met de speen ligt dubbel van het lachen en proest het uit.
De aanvoerster lijkt te bedenken dat het wel eens een poosje zou kunnen duren voordat ik hen iets zal geven en gaat erbij op de grond zitten. Ze is een beetje verveeld maar blijft standvastig haar frase herhalen.
Na een kwartier komt er een Slowaak op ons groepje af. Hij schreeuwt iets naar de kinderen en de kinderen kijken verschrikt op. De Slowaak komt dreigend dichterbij en roept nog wat. Nu stuiven de kinderen uiteen.

Even later sta ik even verderop te wachten bij de kassa van de Tesco-supermarkt en zie ik hoe een man een grote homp kaas steelt. Hij heeft de homp in een plastic zakje in zijn winkelmandje gelegd en haalt hem er niet uit met de andere boodschappen. Dan zet hij zijn mandje neer aan de andere kant van de cassiere en begint er de gescande boodschappen weer in te laden. Zowel de beveiliger als de cassiere kijken net de andere kant op. Als de man de winkel uitloopt, roept de beveiliger hem iets na. De man is vergeten zijn winkelmandje terug op de stapel te zetten en moet terugkomen om dat als nog te doen. Verder is er niets aan de hand.
Ik sta erbij en kijk ernaar. Heeft die man nou net echt iets gestolen? - vraag ik me af. Heb ik het goed gezien? Of heb ik het me verbeeld?
En vooral: zou ik de man ook van diefstal verdacht hebben als hij geen Roma was geweest?

In Polen

Chopin in het park

“Warschau is de geboortestad van Chopin” vertelt de receptioniste van het hostel waar ik mijn eerste nacht in Polen doorbreng. “Daarom wordt er in de zomer elke zondag een pianoconcert gegeven in het park. Het is prachtig, daar moet je echt heen.”
Het is zondagochtend en ik wil net vertrekken uit Warschau, maar ik besluit dat het geen kwaad kan om even langs het betreffende park te rijden.
Als ik aankom is het concert al begonnen. Op een podium zit een pronte dame achter haar vleugel en om haar heen zitten tussen de rozenstruiken honderden mensen stilletjes te luisteren - Poolse families in hun 's zondagse goed en toeristen met afritsbroeken en sandalen.
Hoewel ik er later achter kom dat Chopin niet in Warschau is geboren maar in Zelazowa Wola, een dorpje zestig kilometer verderop, moet ik de receptioniste verder gelijk geven: de muziek is prachtig.

Het Instituut voor Groenten

Zouden er ook nog vriendelijke Polen zijn? Polen die in zijn voor een praatje?
Ik ben er een beetje aan gaan te twijfelen. Tijdens mijn eerste dagen in Polen is het me vooral opgevallen hoe de mensen op straat mijn blik vermijden. Hoe veel mensen liever wegkijken dan me te groeten als ik in mijn beste Pools dzien dobry zeg. Het kan zijn dat het door het weer komt: misschien zijn de Polen ne zoals ik wat chagrijnig door de regen. Of misschien hebben ze gewoon geen idee wat ze moeten zeggen tegen iemand die nauwelijks Pools spreekt. Hoe dan ook, na enkele dagen het begint een beetje eenzaam te worden in het miezerige en ietwat saaie Poolse platteland.
Ook het uiterlijk van het stadje Skierniewice, waar ik maandag 14 juli beland, stemt me weinig positief. Ik zie vooral veel lelijke betonnen flats en het centrale marktplein is weliswaar niet lang geleden gerenoveerd, maar ligt er zeer kil en levenloos bij. En dat terwijl Skierniwice op mijn kaart staat aangegeven als een 'bezienswaardig'.
Als ik me er al bij heb neergelegd dat het stadje me naast een goede supermarkt en een verloederd Soviethotel weinig te bieden heeft, stuit ik toch op een gebouw dat mijn aandacht trekt. Het is een statig gebouw omgeven door netjes onderhouden bloembedden in het midden van een park. Het terrein rond het gebouw is omheind, maar de hekken staan open en ik besluit naar binnen te gaan. Ik weet niet zeker of dit wel de bedoeling is, maar ik gok erop dat ik het vanzelf wel zal merken als mijn aanwezigheid niet gewenst is.


Met behulp van mijn woordenboek probeer ik het plakaat naast de deur van het gebouw te vertalen. “Instituut voor Groenten” - weet ik ervan te maken. Daar schiet ik maar weinig mee op. De deur van het gebouw staat open en een beetje aarzelend besluit ik naar binnen te gaan. Nu ik hier eenmaal ben, wil ik ook weten wat dit voor een gebouw is.
De dame bij de receptie spreekt geen Engels maar verwijst me vriendelijk door naar het secretariaat. De dame van het secretariaat spreekt ook geen Engels en verwijst me door naar de directeur. De directeur is er echter niet en zo kom ik uiteindelijk bij de bibliothecaresse terecht. Zij vertelt mij met handen, voeten en enkele woorden Engels, Duits en Pools dat ik me bevind in het “Instituut voor Horticultuur”. Hier werken zo'n 150 professoren, promovendi en laboratoriummedewerkers op het gebied van tuinbouw. Dat verklaart de groenten op het plakaat. Het gebouw is in 1608 gebouwd als paleis in opdracht van de toenmalige aartsbisschop van Polen. Eind 17de eeuw viel het paleis in handen van de Russische Tsaar, die zijn broer er liet wonen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had de Gestapo er zijn hoofdkwartier.
Juist als de bibliothecaresse mij een rondleiding wilt geven, brengt de dame van het secretariaat ons een wetenschapper van het instituut die vloeiend Engels spreekt en graag wil tolken tijdens de rondleiding. De man stelt zich voor als Richard (“Mijn achternaam is te ingewikkeld. Die kan je toch niet uitspreken”) en verontschuldigt zich voor zijn werkkleren die wat zanderig zijn.
Richard begeleidt mij en de bibliothekaresse door de verschillende vertrekken van het paleis - de voormalige biljardkamer, de ontvangstruimte, de kapel, de eetkamer en de slaapvertrekken. Hij toont de ondergrondse tunnel die de eetkamer verbindt met de bijgebouwen van het paleis waarin de keukens gevestigd waren, laat verborgen deuren zien en vertelt dat de metershoge spiegels en de ramen van het paleis zijn gemaakt van Venetiaans glas dat in de zeventiende eeuw speciaal voor het paleis werd geimporteerd. Het glas van de ramen is meer dan een centimeter dik. Volgens Richard waren dit de enige ruiten in de stad die heel bleven tijdens de bombardementen in de Tweede Wereldoorlog.
Richard houdt van sappige details en vertelt met zichtbaar plezier dat verschillende vertrekken in de tijd van de tsaar verboden waren voor vrouwen, maar dat de broer van de Tsaar even verderop een kleiner paleisje liet bouwen voor “de vrouwen” die hij er regelmatig bezocht. “Wat hij daar ging doen weet ik ook niet, hoor!”, lacht Richard. Even later verwijst hij naar het vrouwenpaleis als het hoerenhuis.

“Zie je dat gele spul?” Vraagt Richard, terwijl hij naar het rijk gedecoreerde plafond wijst, “Dat gele spul vind ik misschien wel het leukst van het hele gebouw. Goud. Puur goud.” Maar het goud is niet het enige wat er te zien is. Ook zitten er scheuren in het plafond. Veel scheuren.
“Als het aan de staat lag zouden al deze monumenten zomaar vergaan. We krijgen geen cent voor het onderhoud en proberen de boel zelf zo goed als het gaat te renoveren, Die scheuren komen in het plafond doordat het houtwerk krimpt en uitzet. Dat heb je met van die oude contructies.”

Richard zelf promoveerde aan de universiteit van Poznan en is sindsdien werkzaam in het Instituut voor Horticultuur. Hij werkt er al dertig jaar en staat nu op het punt met pensioen te gaan. Hij heeft veel energie in zijn werk gestopt, maar carriere heeft hij nooit echt gemaakt. “Door politieke en persoonlijke problemen ben ik nooit echt hogerop gekomen. Ik was lid van Solidanosc, zie je. Dat werd niet gewaardeerd”, zegt hij tussen neus en lippen door.

Als Richard me alle kanten van het Paleis heeft laten zien en we bij mijn fiets aankomen nemen we afscheid. “Ik hoop dat je fiets kapot zal gaan en dat het veel zal regenen”, zegt Richard. Als hij mijn verraste blik ziet, voegt hij eraan toe: “Dat is een Poolse manier van afscheid nemen. Het betekent dat ik je een hele goede reis toewens.”


Een spetterende opening

Val ik me daar met mijn neus in de boter: op het marktplein van Rzeszow staat een volksdansgroep in volledige outfit klaar om een demonstratie te geven. De jongens dragen rood-witte pofbroeken en hebben elk enkele pauwenveren op hun hoofd. De meisjes dragen hun haar in twee lange vlechten – haar op heuplengte is kennelijk een selectiecriterium van de dansgroep – en zijn door hun dikke laag make-up nauwelijks uit elkaar te houden.
Even verderop staat een cameraploeg in de startblokken om het evenement vast te leggen. Enkele mensen van de organisatie rennen rond om laatste dingen te regelen. Een groepje officials wordt geinterviewd. Het ziet er allemaal erg belangrijk uit en vanaf een afstandje kijken enkele voorbijgangers verwachtingsvol toe.
Hoe lang de lang de volksdansers al in rijen staan opgesteld, is mij onduidelijk. Vanaf het moment dat ik aankom, duurt het in ieder geval nog tien minuten voordat ze in actie mogen komen. Ondertussen begint enkele mannelijke volksdansers het wachten beu te raken. Ze duwen wat en doen pogingen om elkaar pootje te haken.


Ik voeg me bij het groepje omstanders en vraag aan een jonge man wat er staat te gebeuren. De man antwoordt dat vanavond een dansfestival wordt geopend dat de komende twee weken zal duren. Terwijl hij mij te woord staat, kijkt de man ongedurig om zich heen. Hij voelt zich duidelijk niet helemaal op zijn gemak. Met reden, zo blijkt, want een minuut later komt een hooggehakte blondine op ons af die mij van top tot teen opneemt en de man aankijkt alsof ze wil vragen: “wat moet je met die vrouw?”. De man onderbreekt direct zijn verhaal, slaat een arm om haar heen en loopt weg zonder verder een woord te zeggen.

Terwijl het koppel zich even verderop op een terras installeert, wordt plotseling de muziek gestart en komt de volksdansgroep in actie. De meisjes glimlachen en zwieren in het rond. De jongens stampen hard op de grond, klappen in hun handen en roepen af en toe simultaan 'hoi'. Precies waar ik op had gehoopt.

Na een minuut of twee stopt de muziek net zo plotseling als die was begonnen. De dansers zijn daar duidelijk niet op voorbereid en dansen dapper nog zo'n twintig passen door. De omstanders kijken wat ongemakkelijk toe. De cameraploeg filmt rustig door. Pas als blijkt dat de muziek niet weer wordt ingezet houden de dansers het voor gezien.
Voorzichtig beginnen enkele omstanders te klappen maar het applaus komt niet van de grond. Pas als de dansers alweer hele andere dingen aan hun hoofd hebben - de jongens proberen de vlechten van de meisjes te pakken te krijgen - hebben de officials pas door dat het optreden echt over is. Ze trachten nogmaals een applaus in te zetten maar daarvoor is het al te laat. Noch de dansers noch de omstanders schenken er aandacht aan.

De filmploeg begint de boel op te ruimen. De omstanders gaan ieder hun weegs. De dansers maken een groepsfoto. Ik stap op mijn fiets.

Het dansfestival is geopend.


Koffer met geld

In Nederland kan je werken in de bouw of aan de straat. Misschien kan je er ook wel met tulpen of met molens aan de slag. Wat je ook doet: er staat een koffer met geld tegenover.



Deze poster doet me denken aan mijn vorige verblijf in Polen toen ik onderzoek deed naar tijdelijke arbeidsmigratie vanuit zuidwest Polen naar Nederland. Daar in het zuidwesten stikte het van dit soort advertenties van uitzendbureautjes. Iedereen had er wel een kennis of familielid die in Nederland rozen in dozen stopte, een worstmachine bediende of in de bouw werkte. Hier in het oosten niet. Tijdens deze tocht ben ik nog maar één Pool tegengekomen die mij vertelde in Nederland te zijn geweest, in Amsterdam wel te verstaan. Met tulpen, windmolens of koffers met geld had hij weinig van doen gehad. Op mijn vraag hoe Nederland hem bevallen was, kreeg hij een wazige blik in zijn ogen en glimlachte hij vredig. “Yes... coffeeshops”. En dat was het enige dat hij te zeggen had.


Vegetarisch

De serveerster van een restaurantje in het stadje Sanok heeft mij aangeraden om pierogi te nemen als avondmaal. Ik heb zin in een maaltijd zonder al te veel vlees en omdat dit 'typisch Poolse' gerecht op dee menukaart als vegetarisch wordt bestempeld, lijkt het me een goede keus. Als de serveerster de maaltijd opdient, begin ik eraan te twijfelen of de pierogi wel echt een goed idee waren. Op het bruine bord drijven tien met aardappelpuree gevulde, bruine stukken volkorendeeg in een vijver van kippenvet. Het geheel is gegarneerd met enkele stukjes gebakken vet - ook bruin. Dapper werk ik een paar deegballen naar binnen. “Veel koolhydraten”, houd ik mezelf voor. “Goed voor mijn energievoorziening.” Maar na de vijfde deegbal houd ik het voor gezien. Ik doe mijn energie wel op een andere manier op.


Kalebaslamp

Na een kleine en tamelijk willekeurige steekproef constateer ik dat de kalebaslamp de Poolse markt verovert. In drie restaurantjes waar ik tot nu toe in verzeild ben geraakt, hangen ze: geperforeerde kalebassen met een lamp erin die een sfeervol maar weinig functioneel licht verspreiden.
Enigszins verbaasd door het succes van deze lamp, besluit ik er in het derde restaurantje een foto van te nemen. Meteen komt er een ober op me af. “Ik wil niet dat u foto's maakt van deze lamp”, zegt hij nors.
“Echt niet?”, vraag ik hem verrast.
“Nee, geen foto's.”
Voordat ik hem kan vragen waarom niet, is de ober er alweer vandoor.
Is hij bang dat ik zijn decoratieve verlichting als inspiratie zal gebruiken en de kalebaslamp ook in andere delen van Europa zal introduceren? Vreest hij ervoor dat dat afbreuk zou doen aan het originele karakter van zijn eigen cafe?
Ik denk zelf niet dat het zo'n vaart zal lopen en stel daarom bij deze stel ik aan u voor: de kalebaslamp.

Een alternatieve huizenjacht

Marek en Aleksandra zijn in zuidoost Polen op zoek naar een mooi, verlaten, houten huis. Een huis om te kopen, af te breken en vervolgens mee te nemen naar midden Polen om het daar neer te zetten op een stuk grond dat Mareks vader hen ter beschikking heeft gesteld.
Ik ontmoet het jonge stel vlak bij de Pools – Slowaakse grens. Marek en Aleksandra zijn geinteresseerd in iedereen die ze tegenkomen en ik ben prettig verrast door hun open houding – Marek is de eerste Pool die mij geheel op eigen initiatief aanspreekt.
We besluiten samen te picknicken. Marek en Aleksandra hebben zelfgekweekte tomaten en komkomers bij zich in een koelbox annex uitklapbare picknicktafel. Ik lever mijn bijdrage met brood, worst en chocolade.
Tijdens de picknick vertellen Aleksandra en Marek over hun reis en hun huizenzoektocht. ze willen graag een houten huis omdat zo'n huis zo mooi en gezellig is, omdat het gezond is om in te leven en omdat het niet duur is. “Je hoeft niet meer dan 5000 zloty [zo'n 1400 euro] kwijt te zijn”, zegt Aleksandra.” Voor die prijs zet je niet zelf een huis neer.”
Een echt geschikt huis zijn ze nog niet tegengekomen tijdens hun zwerftochten over het platteland. De meeste huizen waren te vervallen om mee te nemen en op te knappen. Wel hebben ze alvast het een en ander gevonden om hun toekomstige woning mee in te richten. Zo kwamen ze in een bouwvallig huis naast een slapende zwerver enkele mooie oude flessen en een halfveroeste lampenkap tegen. Marek laat de aanwinsten met trots zien. “De lampenkap heb ik in het hotel wel flink moeten schoonmaken, maar nu ziet hij er toch best leuk uit, vind je niet? Ik denk dat hij best nog eens van pas kon komen.”
Als we uitgegeten zijn, begint het weer zachtjes te regenen. Net zoals Aleksandra en Marek ben ik het ondertussen gewend en trek ik me er niet al te veel van aan. Bovendien kan mijn dag niet meer stuk: ik had er al niet meer op gehoopt enkele spontane Polen tegen het lijf te lopen, maar met nog maar enkele kilometers te gaan naar de Slowaakse grens is het er dan toch nog van gekomen.

Vaarwel Polen



Schoenzolen en soepblikken

Het laatste wat je in een klein afgelegen dorpje in de noordelijke heuvels van de Slowaakse Karpaten zou verwachten, is een uit de kluiten gewassen Andy Warhol museum. En toch staat het er. In Medzilaborce wel te verstaan, een dorp op elf kilometer afstand van de Poolse grens en op zeventien kilometer van Mikola, de geboorteplaats van de ouders van Andy Warhol.
Het gebouw, dat oorspronkelijk bedoeld was om als gemeentehuis te functioneren, werd in 1991 als museum ingericht en trekt nu soms wel tweehonderd buitenlandse bezoekers per dag. Dat is best veel want Medzilaborce ligt niet bepaald op de toeristische routes.
Sinds de komst van het museum heeft het hele dorp zich een Andy Warhol stijl aangemeten. Er is een Andy pension en een Andy restaurant met Warhol specials op het menu. Bushokjes en zijkanten van flatgebouwen zijn versierd met de felgekleurde Warhol portretten. Enkele overgebleven communische muurschilderingen en standbeelden vallen erbij in het niet.



In het museum zijn niet alleen de beroemde Marilyn Monroe portretten en andere Warholprints te zien, maar ook enkele excentrieke outfits van de kunstenaar, zijn doopjurk, verschillende familiekiekjes, het geboortebewijs van Warhols tante, een bankafschrift van Warhol zelf en een sjaaltje van zijn moeder Julia Warhola. Ook hangen er enkele werken van broer Paul Warhola, die blijkbaar ook kan schilderen. Paul werkt in het dagelijks leven als boer, maar heeft in navolging van Andy's Campbell's soepblikken onder meer enkele Heinz ketchupflessen en tomatenblikken geschilderd.
Medzilaborce vaart er wel bij de aanloop van de toeristen. Het mag niet baten dat Warhol zelf in Amerika is geboren en nooit een voet in het toenmalige Tsjechoslowakije heeft gezet.

Contact met de politie en een vleugje Amerika

Ik ben - helaas - alweer terug uit Marokko. Desondanks nog een paar verhaaltjes.

Politie

Temidden van een nogal verlaten landschap staat een politieman in vol tenue in de brandende zon op een T-splitsing. Er komen nauwelijks auto’s voorbij en het beeld doet nogal surrealistisch aan.
Zou hij hier het verkeer moeten regelen? Of is hij misschien bezig met een snelheidscontrole?
Ik geloof dat je met de Marokkaanse politie liever niet moet spotten en ik houd mijn vragen dus voor me als ik de agent voorbijrijd.

Even verderop op dezelfde splitsing stop ik even om te beslissen of ik rechtsaf – richting Taroudant en Agadir – of linksaf – richting Aoulouz en Ouarzazate – zal gaan. Terwijl ik mijn kaart bestudeer, komt de agent op naar me toe om te vragen of hij misschien kan helpen. Hij blijkt een vriendelijke man van achter in de twintig. We hebben allebei wel zin in een praatje en onder het genot van een banaan, een paar mandarijnen en een slok water vertelt hij mij over zijn werk en ik hem over mijn tocht.
De politieman – Anouar – werkt bij het politiekorps in Taroudant maar komt oorspronkelijk uit Casablanca. Over een kleine maand wordt hij overgeplaatst naar Rabat. Anouar vertelt dat hij vandaag een vrije dag heeft en dat hij de bergen in wil gaan bij wijze van uitstapje. Omdat hij zelf niet zoveel geld heeft, heeft hij besloten om maar te gaan liften. In de afgelopen drie uur heeft hij vijftig kilometer afgelegd. Nog dertig kilometer richting het noorden en dan is hij midden in het hooggebergte. Op dit kruispunt zal hij nog maximaal anderhalf uur blijven wachten. Als dan nog niemand hem mee de bergen in heeft genomen, dan zal hij weer teruggaan naar Taroudant.
Gelukkig heeft Anouar er wel vertrouwen in dat iemand hem zal oppikken. ‘Ik heb niet voor niets mijn uniform aangetrokken. Als je in uniform bent, vertrouwen mensen je sneller en nemen ze je eerder mee.’

Rekenfoutje

Voordat ik uit Aoulouz vertrek, wil ik nog een paar dingen kopen: een prepaid telefoonkaart, wat fruit en een paar doekjes om de ketting van mijn fiets mee schoon te maken. In een klein winkeltje dat is volgestouwd met kookspullen, speelgoed, en allerhande plastic gebruiksvoorwerpen, vind ik de doekjes die ik zoek. De verkoper blijkt ook nog ergens telefoonkaarten verstopt te hebben.
De verkoper is de snelste niet en hij doet er een poosje over om uit te rekenen hoeveel ik moet betalen. Na enig gepeins over optelsommen, noemt de verkoper de prijs. De doekjes blijken iets duurder uit te vallen dan ik had verwacht, maar ik betaal zonder te klagen. Ik heb geen zin om op elk bedrag af te gaan dingen. Je moet je er soms gewoon maar bij neerleggen dat je als toerist een hogere prijs betaalt.

Als ik even later weer voorbij het winkeltje kom – ik heb ondertussen ook mandarijnen en bananen ingeslagen – word ik geroepen door drie mannen die onder het afdak van het winkeltje in de schaduw zitten. Ze wenken me en de verkoper komt naar buiten en vraagt of ik even mee naar binnen wil gaan.
Ik vraag me af wat de bedoeling is van dit gebeuren. Heeft hij me de verkeerde telefoonkaart meegegeven? Ben ik hem nog geld schuldig?

De verkoper rommelt in zijn kassa. Hij haalt enkele munten tevoorschijn ter waarde van ongeveer een euro en drukt me die in zijn hand. ‘Ik had de prijs van die doekjes verkeerd berekend’, licht hij toe. ‘Sorry.’

Water

Fietsend door de bergen word ik vaak om water gevraagd. Ik zorg er altijd voor dat ik voor mezelf een flinke hoeveelheid drinkwater bij me heb, maar kennelijk is de lokale bevolking niet altijd even goed voorbereid op een lange dag onder de brandende zon. Jonge vrouwen die kruiden aan het plukken zijn, herders en lokale fietsers houden me staande door te roepen en een ‘drink gebaar’ te maken.
De eerste die me tijdens deze reis om water vraagt, is een tandenloze man die aan de kant van de weg zit. Ik heb het met hem te doen en ik geef een halfgevulde fles water. Die mag hij houden want ik weet dat ik over tien kilometer door een dorpje kom waar ik water kan krijgen.
Als ik in de dagen die volgen echter steeds vaker om water word gevraagd, ontwikkel ik een nieuwe gewoonte. Ik stop mijn drinkbeker boven in mijn tas en als iemand me om water vraagt, krijgt diegene één beker water. Ik voorkom om deze manier dat de watervragers direct uit mijn flessen moeten drinken of er als vanzelfsprekend met de hele fles vandoor gaan.
Meestal vind ik het geen probleem om te stoppen en wat water in te schenken en vaak bied ik er meteen een mandarijn bij aan, maar soms vind ik die vragende mensen maar irritant. Als ik net midden in een mooie afdaling zit bijvoorbeeld. Of als ik water heb gegeven en er vervolgens geen ‘dankjewel’ van af kan. ‘Neem toch zelf een fles water mee!’, mopper ik dan, ‘Of denk je soms dat ik al die flessen voor mijn lol met me meezeul?’ En knorrig fiets ik verder.
’s Avonds, als ik een slaapplaats heb gevonden, was ik mijn beker goed af en stop ik hem steeds toch maar weer boven in mijn tas. Het is eigenlijk ook maar een kleine moeite om als mobiele bron dienst te doen.


Zoals in de films

Tazenakht is een klein winderig dorp in de uitlopers van de Atlas. Het dorp is omringd door rotsachtige bergen en ligt zelf op een hoogte van ongeveer 1000 meter. Enkele eucalyptusbomen en dadelpalmen vormen het enige groen.
Als ik in Tazenakht aankom, is het bewolkt. De betrokken lucht geeft het dorp een somber uiterlijk. Het doet me een beetje denken aan de beelden uit een westernfilm. Uithangborden klapperen in de wind. Ergens balkt een ezel.
Er is maar weinig leven op straat. De terrassen van de theehuizen zijn leeg. Mannen hebben de capuchon van hun djellaba over hun hoofd getrokken tegen de kou. Alleen bij de bushalte is het relatief druk. Er zijn net twee bussen aangekomen en de conducteurs schreeuwen om het hardst om de aandacht van potentiële passagiers te trekken. ‘AGADIRAGADIRAGADIRAGADIRAGADIR’, roept de één. ‘OUARZAZATOUARZAZATOUARZAZATOUARZAZATOUARZAZAT’, roept de ander. Tassen worden boven op de bus vastgesnoerd en passagiers de bus ingejaagd.
Tazenakht ligt aan de doorgaande weg tussen Agadir – een grote kustplaats in het westen – en Ouarzazate – het centrum van de Marokkaanse filmindustrie – in het oosten. Het dorp Tazenakht stelt op zich maar weinig voor, maar mensen op doorreis kunnen er hun onderdak vinden in drie kale maar goedkope hotelletjes.

Als ik aankom in Tazenakht ben ik toe aan een rustige middag. In dit dorp kom ik in dat opzicht wel aan mijn trekken. Ik ga naar het internetcafé, eet kiptajin met het personeel van mijn hotel, krijg een rondleiding van Musharaf, een Marokkaanse Nederlander die in zijn geboorteplaats op vakantie is, en ga vroeg naar bed.

Tazenakht is niet een plaats op te blijven hangen en de volgende dag stap ik daarom weer op de fiets en rijd ik verder in noordoostelijke richting – richting Ouarzazate. De doorgaande weg waarover ik rijd, is rustiger dan ik oorspronkelijk gedacht had. De weg is niet breder dan drie meter en per uur komen er maximaal vijftien auto’s langs. Het landschap is uitgestrekt, onherbergzaam en verlaten. Af en toe fleurt een kleine oase de boel wat op, maar verder ziet het er nogal guur uit nu de zon niet schijnt.

Tijdens het fietsen houd ik mijn kilometerteller goed in de gaten en na een kleine 50 kilometer kom ik aan op de plek waar ik naar uit heb gekeken. Ik stop voor een klein tankstation. Musharaf had er mij de dag ervoor al op gewezen.
Op het eerste gezicht valt het tankstation niet echt op. De verf van het gebouw is vervaald en afgebladderd, er staan her en der wat autowrakken en het terrein wordt begrensd door een hek van prikkeldraad. Als ik beter kijk zie ik echter – zoals wat Musharaf al voorspeld had – dat dit pompstation niet een gewoon Marokkaans pompstation is. Het terrein is versierd met palen met drankflessen eraan, er staat een houten kruis waar een pop aanvast genageld is, aan de straatkant staan een paar postbusjes die ik nog nergens in Marokko heb gezien en er staat een groot bord met daarop de tekst:

GAS HAVEN

LAST STOP
200 MILES

COLD BEER
.
Nee, dit is geen gewoon tankstation. Ik ben beland op een oude Amerikaanse filmset.

Ik ben kennelijk niet de eerste die bij dit landschap aan de Amerikaanse midwest moet denken.

Over eten, fietsen, toeristen en geiten

El Kelaa - Marrakech: Krachtmeting op de fiets en een stevige lunch

De ochtend dat ik naar Marrakech vertrek, wil ik maar niet vooruit komen. De weg is 'vals plat' en de wind komt van voren. Ik ben 's ochtends om kwart over zes vertrokken uit El Kelaa en om acht uur ben ik nog maar zeventien kilometer verder gekomen. Bij een pompstation heb ik een enegierijk ontbijt verorberd (vettige -maar heerlijke- in honing gedrenkte pannenkoekjes) maar het mag niet baten: het schiet maar niet op.
Ik ben niet de enige die hier fietst. Een hele stoet mannen komt me tegenmoet. Die zijn waarschijnlijk allemaal op weg naar hun werk in de stad. De mannen hebben het makkelijk: zij gaan bergafwaarts en hebben wind mee. Vrolijk moedigen ze me aan: 'Bonne chance!' 'Courage! Courage!'

Ik wijt mijn trage tempo nog steeds aan de omstandigheden als ik een ritmisch gekraak achter me hoor. Een oude man op een krakkemikkige fiets is bezig me in te halen. Over zijn achterdrager hangen twee manden die tot de nok toe gevuld zijn met gedroogde kruiden, verse munt, een bak olijfzeep en een wandelstok. Ik weet niet wie er meer kilo bagage met zich meezeult, hij of ik.
Dat deze man harder gaat dan ik, zorgt ervoor dat ik een beetje aan mezelf ga twijfelen. Ik moet hem toch minstens bij kunnen houden! Ik volg hem daarom, op gepaste afstand. Verrassend genoeg blijk ik nu opeens toch meer kracht in mijn benen te hebben dan gedacht. Ik raak op dreef en al snel gaat de man voor me mij te langzaam. Ik steek hem voorbij en nu is het de man die er wat extra vaart achter zet. Lang houdt hij me bij maar al na een poosje wordt het gat groter. Als mijn aandacht echter verslapt, hoor ik plotseling weer het gepiep en gekraak achter me: de man hangt alweer in mijn wiel. Een stuk of zes schoolkinderen op de fiets voegt zich bij ons en zo trappen we gezamenlijk verder de heuvel op.

Even later, als de man is afgeslagen en de kinderen bij hun school zijn aangekomen, houd ik het tempo er in en om tien uur heb ik al 52 kilometer achter me. Nog 52 kilometer te gaan en ik ben in Marrakech.

Als ik voor zessen opsta, verlang ik rond tien uur naar de lunch. Tijdens fietstochten door Turkije wist ik altijd overdadige picknicks samen te stellen, maar hier in Marokko gaat me dat minder goed af. Het brood is best lekker, maar wat betreft beleg kom je er toch wat bekaaid van af: als je in een winkeltje om kaas vraagt, krijg je la vache qui rit toegestopt; vlees neem ik liever niet mee in deze hitte; lekkere chocola is niet te vinden en ik heb geen zin om potten jam mee te slepen. Ik heb het idee van de uitgebreide picknick daarom maar opgegeven. Ik zorg ervoor dat ik steevast een brood, een doosje smeerkaas en enkele bananen bij me heb voor als tussendoortje. Het echte lunchen doe ik liever in een eethuisje langs de weg. Met de hygiëne in die eethuisjes is het vaak nogal twijfelachtig gesteld, maar aangezien er alleen maar verse warme gerechten geserveerd worden, hoop ik dat dat niet zoveel kwaad kan.
Als je om tien uur bij zo'n eethuisje aankomt, zijn de echte lunchgerechten (couscous, tajin) nog niet klaar. Wat er wel te eten is, is altijd een verrassing. Als ik zeg dat ik graag iets zou eten, wijst de kok naar een stomende pan en zegt iets dat ik meestal niet begrijp. Soms vraag ik of ik even in de pan mag kijken. Andere keren zeg ik meteen maar dat ik dat ik wel trek heb in het gerecht - wat het ook moge zijn.

Even later zit ik dan aan een tafeltje linzen, kikkererwten, runds- of schaapsvlees te eten. Zonder bestek natuurlijk, maar met mijn handen en een stuk brood. Ondertussen houdt de kok zich bezig met de voorbereiding van de echte lunch. Hij stookt het vuur op onder de tajins - een soort aardewerken schotels met een puntige deksel - en vult deze stap voor stap met de gewenste ingrediënten: eerst fruit hij de uien, dan legt hij in elke tajin het vlees erbij, dan de voorgekookte aardappels, wat kruiden, wortelen... Telkens als hij de deksels oplicht, komt er een heerlijke geur vrij. Terwijl ik mijn gerechtje eet, krijg ik al trek in mijn tweede lunch.

Ook tijdens mijn tocht naar Marrakech leg ik aan bij een eethuisje. Hier krijg ik schapentong met kikkererwten voorgezet en als de kok ziet dat ik flinke honger heb, biedt hij me ook nog een omelet aan. Een goede voorbereiding op de tweede etappe.

En jawel, rond een uur of elf sta ik alweer op de pedalen. De wind is wat gedraaid en ik vlieg in de richting van Marrakech.

Over de Atlas

Op 9 november begin ik aan mijn eerste bergetappe. Ik ben van plan om het Atlas over te steken in de richting van Taroudant. De weg die ik wil nemen, gaat over Tizi-n-Test, een bergpas van 2100 meter hoog. Sommige omliggende bergen zijn hoger dan 4000 meter. Hoog dus.

Hoe hoger ik klim, hoe minder dorpjes er zijn en hoe minder auto's er voorbijkomen. De auto's die er rijden zijn veelal volgepakte taxi's en stoere four weel drives. In de taxi's zitten mensen uit de dorpen die op weg zijn naar Marrakech of naar Taroudant. Ik maak er een hobby van om te tellen hoeveel mensen er in die taxi's zitten. Twee voorin, vier achterin; drie voorin, drie achterin; drie voorin, vijf achterin. Iedereen die langs de weg staat en zo'n taxi aanhoudt, mag erbij.
In de four weel drives lijkt het mij aangenamer toeven. Daarin hebben de inzittenden de ruimte. Losjes laten de passagiers een arm uit het raampje hangen. Het zijn toeristen die een tour maken door het gebergte. Op een gegeven moment zullen ze de weg afgaan en zich op de onverharde paden begeven. Ze zullen stoppen bij uitkijkpunten en zullen traditioneel theedrinken in een Berberdorp om daarna weer snel door te sjezen in de richting van Marrakech om aan een kamelenrit te beginnen.

Ook ik krijg een stukje mee van de toeristische attracties op mijn route. Ik stop even bij een nomadentent met enkele kamelen ervoor en word uitgenodigd voor een kopje muntthee. Aan deze kant van de Atlas leven helemaal geen nomaden met kamelen, legt de kamelenhoeder me uit, maar de toeristen willen ook wat.
Ik overnacht in een klein bergdorpje, Ouirgane, waar gidsen toeristen mee naartoe nemen, opdat zij het leven van de Berberbevolking kunnen ervaren. Toevallig is er net ook een groep vrolijke Amerikanen aangekomen en samen met hen leer ik echte Marokkaanse muntthee te maken. Een lokale gids neemt me mee op een tocht door de bergen en vertelt me alles wat hij weet over dadel- en granaatappelbomen, de aanleg van een stuwmeer in de vallei en het leven van de Berbers.
Terwijl ik de toerist uithang, ben ik tegelijkertijd echter ook een toeristische attractie op zich. Vanuit de four weel drives word ik gefilmd, gefotografeerd en toegejuicht, terwijl ik de berg beklim. De toeristen in het Berberdorp willen een 'interview'.

Op de tweede dag in de Atlas wil ik de pas Tizi-n-Test bereiken. Dit blijkt echter lastiger dan gedacht. Het is nog zeventig kilometer klimmen en rond half vijf heb ik nog een dikke tien steile kilometers te gaan naar de 'top'. Ik ben moe en wou het liefst willen stoppen om te overnachten, maar er zijn dit laatste stuk geen dorpen of huizen mee. Boven bij de top is er wel een hotelletje. Ik moet dus verder (of terug, maar daar heb ik geen zin in) maar ik ben bang dat het donker zal worden voordat ik aankom. Ik neem daarom maar het besluit om de eerst volgende auto die voorbijkomt aan te houden en te vragen of ik mee kan rijden. Ik had het liefst op eigen krachten de top bereikt, maar op het moment lijkt liften me de verstandigste methode.
Ik heb mijn besluit nog maar net genomen of ik hoor het geronk van een motor. Geluk, want er komen hier nog slechts zo'n drie auto's per uur voorbij. De auto die er aankomt is een pick-up truck met een zwarte ezel in de bak. Voorin zitten twee mannen met baard een djellaba. Na enig aandringen willen ze me wel meenemen. De fiets gaat bij de ezel achterin, de fietstassen op schoot voorin. De cabine van zo'n pick-up truck is eigenlijk te klein voor drie volwassen en vier fietstassen, maar waar een wil is, is een weg en na een paar minuten passen en meten rijden we gezamenlijk richting de top - de twee mannen, de ezel, mijn fiets, mijn tassen en ik. De ezel hangt gezellig met zijn hoofd naast mijn raampje en balkt af en toe melancholisch. Ondertussen probeer ik zo weinig mogelijk tegen de man die naast me zit aan te leunen.
Om vijf uur zijn we boven. Ik word enthousiast begroet door de eigenaar van het hotelletje op de top. Ik ben de enige gast vandaag. Dat er geen schone lakens zijn, dat de deur voor het douchehokje ontbreekt en dat de kamer duurder is dan redelijk, maakt me even niets uit. Ik heb de top bereikt, ik heb een bed en ben gelukkig.

De volgende dag: de afdaling!

Tel de geiten

Dat geiten goed kunnen klimmen, wist ik. Maar dat ik ze ooit bij bosjes in de bomen zou zien zitten, had ik niet verwacht. Hier ten zuidoosten van de Atlas (in de omgeving van Aoulouz) staan een soort notenbomen die erg lekkere blaadjes schijnen te hebben. De geiten eten hier geen gras - dat is er overigens ook nauwelijks - maar blaadjes en klimmen daarom in de boom.
Als je heel goed kijkt, zie je op deze foto negen geiten: eentje verscholen achter de boom, eentje op de achtergrond twee op hun achterpoten en vijf in de kruin.

Een eerste indruk van Marokko

Sinds vrijdag 2 november fiets ik met veel plezier door Marokko. Er zijn alweer heel wat verhalen te vertellen, maar omdat ik nogal wat moeite heb met de Arabisch-Franse toestenborden houd ik de tekst nu even kort. Om toch een indruk te geven, zijn hier alvast enkele fotootjes.

Op twee november vertrek ik om 17:30 op de fiets van het vliegveld van Casablanca. Even later ben ik in het nabijgelegen stadje Deroua op zoek naar een hotel. Ik kom er al snel achter dat er in het stadje helemaal geen hotel is. Mouna en Said, een echtpaar dat ik aanspreek tijdens mijn zoektocht, nodigt me echter uit om bij hen thuis te eten en te overnachten.

Op de foto zie je de vier kinderen van Said en Mouna. Van links naar rechts: Youssef, Yahya, Hajar en de kleine Issmail. De kindere zijn speciaal voor de foto in hun zondagse (of beter gezegd, vrijdagse) kleren gestoken. Issmail draagt de kleren die hij op zijn besnijdenis aanhad (let vooral op de mini-fes).

Ook op drie november kan ik eerst geen slaapplaats vinden. Campings zijn er niet en er zijn simpelweg minder hotels dan verwacht. In Ben Ahmed, het stadje waar ik wil overachten, kan ik, na hulp en bemoeienis van enkele voorbijgangers, politieagenten, de politiecommissaris, de burgemeester en enkele andere hooggeplaatste heren, uiteindelijk terecht in een meisjesinternaat. Bijna alle 186 meisjes zijn naar huis vanwege het lange weekend (6 november is een nationale feestdag) maar vijf vijftienjarige meisjes zijn gebleven. Na het eten (we eten samen pittige vermicelli uit een grote schaal) doen de meisjes zang- en klapspelletjes onder leiding van juffrouw Amal. Juffrouw Amal is de 'begeleidster, vertrouwenspersoon, vriendin en moeder' van de meisjes.

De meisjes en juffrouw Amal noemen mij Mademoiselle Sara en voor het slapen gaan krijg ik van ieder twee kusjes.
De vrouw met de groene hoofddoek op de foto is juffrouw Amal. Een van de meisjes heeft ook mij op creatieve wijze een hoofddoek omgeknoopt.

Het landschap waar ik doorheen fiets is tot nu toe zeer uitgestrekt, ruw en soms wat onherbergzaam. Uren achtereen fiets ik door steenvlaktes af en toe onderbroken door een echte oase of een souk, een marktplaats. Het is prachtig, maar ook wel erg heet en droog. Ik sta daarom voortaan om zes uur op om de koelte van de ochtend mee te pakken.

Op vijf november beland ik weer in een soort meisjesinternaat. Hier wonen oudere meisjes die naar een hogeschool in het stadje El Borouj gaan. Het is erg gezellig op de slaapzaal. De meiden geven een buikdansdemonstratie, epileren elkaars wenkbrauwen en maken henna tattoos. Ook mijn hand is nu versierd. Op de foto zie je mij (met vermoeid en verbrand hoofd) in de djellaba van Hayat. Hayat, die tevens mijn hand versiert heeft met henna, staat rechts van mij. Links staat Fatima, hiphopster en buikdanseres.

Ik op de fiets op weg van El Borouj naar El-Kelaa-des-Sraghna. In El Kemaa heb ik tot mijn grote vreugde een hotel met airco gevonden, waar ik vannacht heerlijk ga slapen. Morgen vroeg op weg naar Marrakesh.

Een souk 'na sluitingstijd' in El-Kelaa-des-Sraghna. Overdag komen hier de boeren uit de omgeving naartoe om hun groente en fruit te verkopen.